“Groot-Brittannië was een vat dynamiet en vrijdag stak iemand het vuur aan de lont”

De beelden uit Britse steden van plunderaars, brandende gebouwen en vechtende jongeren en politiemensen waren de voorbije dagen alom tegenwoordig. Over welk geweld gaat het? Waar komt het vandaan? En hoe wordt er het best op gereageerd?

Vier dagen en nachten lang heerste in grote delen van de Britse steden Londen, Manchester, Birmingham en Liverpool de wetteloosheid. In de Londense wijk Haringey, waar de rellen begonnen, werden de woningen van 45 gezinnen onbewoonbaar. In de meeste gevallen gaat het om appartementjes die gelegen zijn boven winkels die in brand gestoken of vernield werden. Het zwaarst getroffen was de Zuid-Londense wijk Croydon, daar moesten 55 gezinnen hun woning verlaten en werden 80 mensen opgevangen door de gemeentelijke diensten.[1]

De schade aan woningen en in brand gestoken of vernielde auto’s wordt op 200 miljoen pond (228 miljoen euro) geschat. De geplunderde winkels leden een schade van 141 miljoen pond (161 miljoen euro).[2]

Vanwaar dat geweld?

“Groot-Brittannië was een vat dynamiet en vrijdag stak iemand het vuur aan de lont”, schrijft Laurie Penny, een sociaal bewogen journaliste die woont in een van de getroffen wijken. “Woedende jongeren die niets te doen hebben en niets te verliezen hebben, keren zich tegen hun eigen gemeenschap, en niemand kan hen stoppen en ze weten het. Dat heet een rel. Een rel, dat is macht. De rellen hebben helemaal niks te maken met slechte opvoeding of met de achteruitgang van sociale dienstverlening, of om het even welk ander cliché waar de mediagoeroes mee komen afdraven. Structurele ongelijkheid los je niet op met enkele biljarttafels (in jeugdhuizen, n.v.d.r.). Mensen schoppen rel omdat het hen een gevoel van macht geeft, al is het maar voor één nacht. Mensen schoppen rel omdat ze heel hun leven te horen hebben gekregen dat ze nergens voor deugen en ineens beseffen ze dat ze met velen zijn en dat ze alles kunnen doen, letterlijk alles.”[3]

Op de website MapTube staat een kaart van Londen waarop de wijken waar de rellen plaatsvonden, geplaatst worden naast gegevens over de gemiddelde inkomens per wijk. Het resultaat is duidelijk: het zijn wel degelijk de armste wijken die in brand stonden.[4] Erik Swyngedouw, een Belgische universiteitsprofessor, die in Manchester woont, merkt op DeWereldMorgen.be op: “De situatie waarin veel jonge mensen zich bevinden is relatief uitzichtloos: geen opleiding, geen vooruitzichten, geen job. In sommige buurten van Manchester wonen er vier generaties gezinshoofden die nooit echt werk gehad hebben.”[5]

Naar schatting zijn er in Londen 205 bendes actief, die in totaal minstens 15.000 bendeleden tellen. Lenny, een jongen van 18 komt uit zo’n bende. Hij woont samen met zijn moeder en zijn jongere broer in een sociaal appartement in Laburnum Street in Hackney. “Met ons drieën moeten we het rooien met 90 pond (103 euro) per twee weken”, zegt hij.[6] In de wijk Haringey, waar de rellen zaterdag begonnen, werden de voorbije weken acht van de dertien jeugdhuizen gesloten. Veel uitzicht op een job is er ook niet: voor elke vacature zijn er 54 werkzoekenden.[7]

De lont aan het kruitvat

Om de onvrede onder controle te houden, worden deze wijken bovendien geconfronteerd met een agressief politieoptreden. Sinds 1994 is er bijvoorbeeld een wet die de politie het recht geeft om iedereen tegen te houden en te fouilleren. Statistieken tonen aan dat mensen van allochtone afkomst tot negen keer meer kans hebben op basis van deze wet te worden gefouilleerd dan gewone blanke Britten. Begin juli verklaarde het hooggerechtshof  een klacht ontvankelijk van een 37-jarige zwarte vrouw, Ann Juliette Roberts. De vrouw was gewond geraakt nadat de politie haar tegen de grond had gegooid en handboeien had omgedaan omdat ze vermoedden dat ze iets in haar handtas had. Ze werd uiteindelijk gearresteerd op beschuldiging van fraude omdat ze kredietkaarten in haar portefeuille had op haar meisjesnaam en op haar naam als getrouwde vrouw.[8]

In een opiniestuk in The Guardian noteert Nina Power het volgende: “Een journalist schreef onlangs dat hij verwonderd was hoeveel mensen in Tottenham (de deelgemeente van Londen waar de rellen begonnen) het IPCC[9] kenden en er kritisch tegenover stonden. Maar dat is niet verwonderlijk als je weet dat sinds 1998 hier minstens 333 mensen stierven in politiecellen zonder dat er één politieagent veroordeeld werd. Het gerecht en het IPCC worden hier door velen terecht beschouwd als beschermers van de politie in plaats van de mensen.”[10]

En ook deze keer was het politieoptreden de vonk die het kruitvat deed ontploffen. Mark Duggan, de jongen die donderdag voor de rellen werd doodgeschoten, kwam niet om in een vuurgevecht, zoals de politie het aanvankelijk uitlegde, maar kreeg een kogel in de borst nadat zijn taxi werd tegengehouden voor politiecontrole. De rellen braken uit nadat de familie en vrienden zaterdag naar het politiekantoor trokken om meer uitleg te vragen over de dood van Mark. Tot dan hadden ze alles via de media moeten vernemen. Stafford Scott, een journalist van The Guardian was aanwezig. “We stonden daar vier uren, van 17 uur tot 21 uur, te wachten zonder enige reactie. Als een politieofficier naar ons was toegekomen en met ons had gesproken, waren we allemaal vertrokken voor er problemen waren. Het is onvergefelijk dat de politie elke dialoog weigerde.” Toen diezelfde avond een zestienjarig meisje dat had staan roepen “we willen antwoorden, kom met ons spreken”, in mekaar werd geslagen door vier politiemensen, was het hek van de dam.[11]

Sfeer is verrot sinds de jaren 80

Natuurlijk had de familie van Mark Duggan het bij het rechte eind om te stellen dat de rellen niets te maken hadden met de dood van hun zoon en op te roepen tot kalmte. Het was immers maar de vonk die het kruitvat deed ontploffen. Erik Swyngedouw zegt terecht: “Deze sfeer vindt zijn oorsprong in de jaren tachtig tijdens de regering Thatcher.” Hij verwijst daarvoor naar soortgelijke rellen die in 1985 plaatsvonden. Voor hem lag het agressieve antisociale beleid van Margaret Thatcher toen aan de basis hiervan. En hij vult aan “Blair heeft deze Thatcherdoctrine verder gezet en dieper uitgebouwd.”

Sinds de crisis van 2008 werd het er niet beter op: de Britse premier David Cameron maakte vorig jaar bekend dat hij tegen 2014 voor 94 miljard euro wil besparen door onder andere massale ontslagen (600.000) in de publieke sector. Alleen al de sector van kinderbijslagen, uitkeringen voor huisvesting en verwarming en gratis openbare dienstverlening aan 60-plussers, voorzag hij 25 miljard euro aan besparingen. [12]

“De mensen die Groot-Brittannië regeren, hadden absoluut geen idee van hoe hopeloos de toestand geworden is. Ze dachten nog, na dertig jaar schreeuwende ongelijkheid, te midden van een economische recessie, de laatste houvasten van de mensen te kunnen afnemen: uitkeringen, jobs, hoop op beter onderwijs, sociale vangnetten en dat er toch niets zou gebeuren. Wel, ze waren verkeerd”, beaamt Laurie Penny.

Maar het lijkt erop dat Cameron en de Britse heersende klasse niet veel behoefte hebben aan gewetensonderzoek. De Britse politici, die hun parlementaire onkostennota’s gebruikten voor privé-uitgaven (zelfs voor de aankoop van woningen) en de kranten van de groep van Rupert Murdoch, die vorige maand nog in opspraak kwamen door de gewetenloze afluisterpraktijken, hebben het vandaag misprijzend over “het gebrek aan waarden” van “het geboefte”. Eenzijdig keihard politieoptreden wordt toegejuicht. En her en der gaan er zelfs stemmen op om, bovenop de gewone gevangenisstraffen, de sociale uitkeringen en huisvesting af te nemen van plunderaars en er zo criminelen voor het leven van te maken.

“Het is het kapitalisme dat aan de wortel ligt van de rellen”

“Het kapitalistische Westen is zijn pluimen aan het verliezen” zei een N-VA-sympathisant met wie ik vaak discussieer, me onlangs. Na de politieke schandalen rond mediamagnaat Rupert Murdoch, de financiële crisis en de vastgelopen oorlog in Libië, zijn er nu ook rellen in het hart van het wereldkapitalisme: Londen. Dat de keuze waar we voor staan die is tussen “socialisme of barbarij” wordt steeds duidelijker en concreter. Vele waarnemers wijzen erop dat wat in Groot-Brittannië gebeurde in elke grote Europese stad kan gebeuren. Maar dergelijke rellen zijn in de eerste plaats signaaltekens dat deze crisis de limiet van het verdraaglijke heeft bereikt. In plaats van het systeem dat deze crisis veroorzaakt ten koste van alles te verdedigen en zo de miserie enkel te vergroten, komt het erop aan een uitweg te zoeken.

In een communiqué veroordeelt de Wereldfederatie van democratische jeugd (WFDY, waar ook de PVDA-jongerenbeweging COMAC lid van is) de criminele rellen. Maar de federatie stelt tevens dat deze rellen “het directe resultaat zijn van het kapitalistische economische systeem en de vervreemding van de jongere in het algemeen.” De WFDY roept de Britse jongeren op om hun woede op een constructieve manier te uiten en “zich te organiseren om de beste weg te vinden om hun land te veranderen, hetgeen zeker beter zal gebeuren door de heersende orde omver te werpen en niet door openbare of privé-eigendom te vernielen”. [13]