Aanval tegen vakbonden :: De geest van Reagan en Thatcher

CD&V-voorzitter Wouter Beke noemde de staking van 30 januari op voorhand al nutteloos – de regering zou toch geen jota aan haar plannen veranderen – en Bruno Tobback zei dat de vakbonden een atoombom gebruikten. Het VBO verweet de bonden “alleen maar” dat ze “met vuur speelden”, maar de werkgeversorganisatie organiseerde wel aanhoudende aanvallen tegen de bonden. Soms in bewoordingen die zo aan Iron Lady Margaret Thatcher deden denken. Haar offensief was ongetwijfeld grootser, maar de tijdsgeest en het opzet zijn perfect te vergelijken.

Iron Lady Thatcher (rechts), op stap met de toenmalige Amerikaanse president Reagan. In haar memoires schrijft Thatcher: “Je land er bovenop helpen, dat kan maar door de macht van de vakbonden uit te schakelen... We moesten wachten op de revolte van Scargill en zijn 140.000 mijnwerkers om deze aanval te kunnen lanceren.” (Foto white house)

Vooral in Vlaanderen vindt de ruk naar rechts een weerklank in de media en zijn de vakbonden meer en meer de kop van jut. Het voordeel is dat de militante vleugel, de vakbondsdelegees aan de basis, gestimuleerd worden om het debat aan te gaan met de ‘publieke opinie’.

Er is een polarisatie aan de gang en die heeft natuurlijk alles te maken met de crisis. Een diepe en langdurige crisis van het gehele kapitalistische systeem, alleen vergelijkbaar met de crisis van de jaren 30. En die is, net als de huidige, ontploft na een waanzinnige speculatiegolf, ingeluid door een beurs- en bankencrisis. Ze was al even uitzichtloos. In de jaren 30 bleven de regeringen aanvankelijk passief, de staat liet de boel ontploffen. Er werd gereageerd met loonsverminderingen wat de crisis alleen maar dieper maakte. Het ging van kwaad naar erger, van recessie naar depressie. In 2008 kwamen de staten massief tussenbeide om de financiële wereld te redden en een implosie van de wereldeconomie te voorkomen. Het resultaat is wel dat de schuldenbubbel verschoven is van de banken en de bedrijven naar de staatsbegrotingen. En dat overal een besparingsrage bezig is die hetzelfde effect heeft als de loonsverminderingen in de jaren 30. Koopkracht, sociale voorzieningen en verworven rechten worden in spoedtempo afgebroken. Europa is er het ergst aan toe. De teugels worden er strak aangehouden door de Duitse afbraakmachine.

De keerzijde van de medaille is even ‘natuurlijk’ als de crisis van het systeem: de toename van het verzet, de razernij omdat een kleine minderheid profiteert, speculeert, geen belastingen betaalt, terwijl de crisis wordt afgewenteld op de gewone man en vrouw, die moet leven van een loon of een uitkering.

Er wordt opnieuw over kapitalisme gesproken, er wordt opnieuw over klassen en klassenstrijd gesproken. En dat uit zich op vele vlakken: er zijn de ‘indignados’ of ‘occupy’-beweging, maar er is vooral de heropleving van het vakbondsverzet. Want de vakbonden vertegenwoordigen nog altijd, meer dan om het even welke andere protestbeweging de hele werkende bevolking. Geen enkele andere georganiseerde kracht kan in naam van zoveel mensen spreken.

Zij die zeggen dat de bonden organisaties uit het verleden zijn, nemen hun wensen voor werkelijkheid. De vakbonden beschikken namelijk over één onverwoestbaar wapen: de staking. Het is zeker niet misplaatst om de criticasters eraan te herinneren wat een staking is. De mensen die alle dagen instaan voor de productie van de rijkdom, die de economie doen draaien, weigeren te werken omdat ze niet akkoord gaan met de regeringsbeslissingen. Staken is de meest elementaire vorm van democratie, want in het parlement is bijna iedereen het eens, over langer werken, over besparingen op kap van de werkende mensen… en allemaal weigeren ze radicale ingrepen tegen kapitaal- en fortuinbezitters. Staken is het meest fundamentele recht van de werkende bevolking. Stop ermee, geen productie, geen vervoer, geen dienstverlening, geen meerwaarde, geen winst.

Als je de algemene staking van 30 januari vanuit die optiek bekijkt, was ze een ongemeen succes, sterker dan de gedeeltelijke stakingen van 2005 tegen het Generatiepact, even sterk als de algemene staking van 1993 tegen het Globaal Plan en veel algemener dan de algemene staking van ‘60-‘61 op haar hoogtepunt ooit geweest is. Maar die duurde wel een maand.

Zelden geziene aanval tegen vakbonden

De verenigde bourgeoisie, alle partijkopstukken van Vlaams Belang, over N-VA en Open Vld of CD&V tot sp.a, hebben die ene dag staking proberen te nekken. Ze ageerden niet alleen tegen de staking, maar ook – en zelfs vooral – tegen de vakbonden, met de uitdrukkelijke bedoeling om de vakbonden te kraken. En dat roept onvermijdelijk andere herinneringen op.

Periodes van crisis en klassenstrijd gaan samen met aanvallen op de democratische rechten. De aanval op het stakingsrecht werd in de voorbije jaren vooral langs juridische weg gevoerd, door de veralgemening van het kort geding en de dwangsommen tegen piketten. Deze keer werd alles in gereedheid gebracht om deurwaarders af te sturen op zonepiketten. Waarop de vakbonden inbonden en op voorhand al een stuk stakingswapen uit handen gaven. Het bekwam hen slecht, want achteraf konden ze horen dat de staking mislukte omdat vele kleinere bedrijven (dikwijls in industriezones) niet meestaakten.

De vakbonden vertegenwoordigen nog altijd, meer dan om het even welke andere protestbeweging de hele werkende bevolking

Deze keer werd het offensief niet alleen juridisch, maar ook met inzet van de ‘publieke opinie’ gevoerd, via de media, die zich daar jammerlijk toe leenden. Het debat ging niet over de regeringsmaatregelen, maar over de staking zélf. Een onschuldige student werd opgevoerd met zijn open brief aan ABVV-voorzitter Rudy De Leeuw. Het bleek een oud-voorzitter van Jong VLD te zijn. In Vlaanderen kreeg een opiniepeiling – die totaal onwetenschappelijk was maar wel moest bewijzen dat 50% van de bevolking tegen de staking was – ongelooflijk veel media-aandacht. Een interne mail over twijfels binnen het ACV kreeg krantenkoppen die de verdeeldheid moesten aanwakkeren. Een 10-koppige betoging van Voka voor de vakbondslokalen kreeg meer aandacht dan een vakbondsbetoging van 70.000 man. De rage in de media bevestigt dat de eigenlijke inzet vooral was om de vakbonden zélf een lesje te leren. ‘Onverantwoord machtsmisbruik’, ‘niet meer van deze tijd’, ‘dringend aan hervorming toe’.

De aanval is mislukt, want de staking was een succes, maar de ideologische intimidatie zal ongetwijfeld sporen nalaten in de komende debatten binnen de vakbonden.

Ken je geschiedenis: Reagan en Thatcher

Wat de vorige weken gebeurde, roept herinneringen op aan de antivakbondsoffensieven van Reagan in de VS en Thatcher in het Verenigd Koninkrijk. Het was begin de jaren 80. De gevolgen van de structurele crisis van 1973 lieten zich voelen, vooral door massieve afbouw van traditionele sectoren zoals de staalsector, de mijnbouw, de textiel- en glasindustrie. De ‘golden sixties’ waren voorbij. Sluitingsplannen van staalbedrijven en mijnen gingen gepaard met de eerste grote aanslagen op de sociale zekerheid en de lonen. De burgerij koos voor de harde liberale aanpak: in Groot-Brittannië kwam in 1979 Margaret Thatcher aan de macht en in de VS werd Ronald Reagan president in 1980. Maar om hun agressieve politiek te kunnen uitvoeren moesten ze de vakbonden breken.

Reagan en de PATCO-staking in de VS

In tegenstelling tot wat men denkt, heeft de vakbond in de VS een lange, zeer strijdbare traditie. Vooral in de jaren 30 en de periode van de New Deal leidde dat tot belangrijke sociale veroveringen zoals een wettelijk pensioenstelsel, maar vooral tot de officiële erkenning van de vakbonden en van het stakingsrecht (de Wagner Act van 1935). De communistisch gezinde CIO speelde hierin een voortrekkersrol. Die vakbond kwam zwaar onder vuur te liggen tijdens de Koude Oorlog en de communistenjacht van McCarthy in de jaren 50. Wat overeind bleef, werd opgeslorpt door de ‘witte vakbond’ AFL om de AFL-CIO te vormen. De vakbond werd wel zwaar ondermijnd door corruptie en bureaucratie, maar bleef toch een machtige organisatie die in staat was het land te verlammen.

Na het offensief van Reagan verloor de Amerikaanse vakbond 4,5 miljoen leden

In 1981 al zag Reagan zijn kans om een krachtmeting aan te gaan met de vakbond. 13.000 luchtverkeersleiders van de PATCO-vakbond gingen in staking voor betere werkvoorwaarden, meer loon en een 32-urenweek. Ondanks het stakingsverbod in de openbare diensten. Reagan gaf de luchtverkeersleiders 48 uur om het werk te hervatten. 11.345 van hen legden het bevel naast zich neer en werden op staande voet afgedankt. De PATCO-vakbond kreeg geen steun van de andere sectoren of de nationale AFL, en ging mee ten onder. Deze slachtpartij staat gebrandmerkt als een keerpunt in de arbeidsrelaties en als catastrofe voor de macht van de vakbonden in de VS. Er komt een lange periode bijna zonder stakingen en een eindeloze rij van sociale afbraakmaatregelen. De al erg verbrokkelde vakbond in de privésectoren wordt compleet onder de voet gelopen. Het ledenpercentage in de bedrijven daalt van 35% in 1950 naar 12% vandaag. Tussen 1980 en 2005 verloor de vakbond 4,5 miljoen leden.¹

Sociale afbraak tijdens en na Reagan

De gevolgen zijn navenant. Na 1980 zijn bijna alle bedrijfsakkoorden ‘give-back’ of achteruitgangsakkoorden. Een agressief patronaat voelt zich vrij om onder het (miserabele) minimumloon te duiken, bedrijfsgebonden ziekteverzekering of pensioenstelsel staan op de tocht wanneer het slecht gaat. In de jaren 90 komt daar de wildgroei van hamburgerjobs bij, slechtbetaalde deeltijdse jobs, flexibele uren en langer werken, afbraak van beschermende regelgeving. Als er stakingen komen doen werkgevers massaal een beroep op stakingsbrekers die ze vrij kunnen rekruteren en die meestal blijvend de stakers vervangen.

Er is vandaag in de VS nog altijd een strenge selectie van personeel bij aanwerving om de vakbond zoveel mogelijk buiten te houden en om een vakbond in een bedrijf te mogen oprichten, moet je eerst een heel omslachtige procedure afwerken. Vooreerst moet 50% van het personeel de wens uitdrukken om een vakbond op te richten. Daarna wordt binnen de zes weken een geheim referendum georganiseerd door het ministerie van Arbeid. Als de vakbond geen meerderheid haalt, blijft de vakbond helemaal buiten en worden dus geen bedrijfsakkoorden afgesloten.

De resultaten op maatschappelijk vlak zijn gekend. Een ontstellende kloof tussen rijk en arm, 45 miljoen mensen zonder ziekteverzekering, tientallen miljoenen armen en daklozen…

De resultaten op maatschappelijk vlak zijn gekend. Een ontstellende kloof tussen rijk en arm, 45 miljoen mensen zonder ziekteverzekering, tientallen miljoenen armen en daklozen die overleven met voedselbonnen en een ‘middenklasse’ (in de VS zijn dat de werkenden) die overgeleverd is aan de willekeur van de patroons. Dat is de situatie in het rijkste land van de wereld. De onmacht van de vakbonden blijkt keer op keer.

De enige nog sterke vakbond in de VS is die van de openbare dienst. Het is alleen in die context dat men het heroïsch verzet van vorig jaar in de staat Wisconsin kan begrijpen. Daar werd de vakbond van de openbare dienst buitenspel gezet door de gouverneur. Het kwam tot een wekenlange bezetting van het plaatselijke parlement, waarbij studenten en vakbonden van ambtenaren en leraars samensloten en een solidariteitsbeweging in het hele land ontketenden. Het besef dat het hier ook om een krachtmeting ging om de vakbond te breken gaf de beweging vastberadenheid. Vele van de strijdbare vakbondsafdelingen sluiten nu aan bij de Occupy-beweging op zoek naar een nieuwe dynamiek.

Thatcher en de mijnstaking in Groot-Brittannië

Een gelijkaardig verhaal kan men schrijven over de confrontatie tussen Thatcher, Scargill en de mijnwerkers in Groot-Brittannië. Thatcher had in 1984-1985 een jaar nodig om de heldhaftige weerstand van de mijncentrale (NUM) tegen het privatiserings- en sluitingsprogramma te breken. Zij vergeleek die strijd met oorlog: “We moesten vechten tegen de externe vijand van de Falklands en tegelijk moesten we de hele tijd alert zijn voor de binnenlandse vijand. De strijd hiertegen is veel moeilijker…” Thatcher voerde de strijd tegen Scargill dan ook als een echte oorlog: “Stakende mijnwerkers en werkwilligengroepen werden geïnfiltreerd door de MI5. Grote aantallen politieagenten moesten de mijnen openhouden, wat leidde tot oorlogstaferelen zoals bij de slag van Orgreave”, schreef de BBC later.

Thatcher voerde de strijd tegen vakbondsleider Scargill als een echte oorlog tegen de binnenlandse vijand

Ook hier kan men zich veel vragen stellen bij de houding van de nationale TUC-leiding en het gebrek aan steun vanuit de andere centrales. Want toen de mijnwerkers uiteindelijk moesten plooien was ook de ruggengraat van de TUC gebroken. Gedurende de hele staking kreeg Thatcher ruggensteun van de Daily Mirror, de machtige arbeiderskrant die in de loop van het conflict werd overgekocht door mediamagnaat Maxwell. Thatcher had gezworen dat ze de meest gepolitiseerde en de meest strijdbare vakbondsvleugel, die de hele elektriciteitsproductie controleerde, zou breken. En toen bleek dat Scargill wel de lange uitputtingsslag verloor, maar niet knock-out was, ging de vuile oorlog verder in een infiltratiecomplot dat was opgezet door de MI5-veiligheidsdiensten.² Pas dan kon Thatcher voorgoed met de hakbijl aan de slag gaan. In haar memoires schreef ze: “Je land erbovenop helpen, dat kan maar door de macht van de vakbonden uit te schakelen... We moesten wachten op de revolte van Scargill en zijn 140.000 mijnwerkers om deze aanval te kunnen lanceren.”³

Terug naar België, anno 2012

Het offensief tegen de vakbonden van de voorbije weken is qua omvang natuurlijk niet te vergelijken met dat van Reagan en Thatcher. Toch constateert ook Hugo Camps, columnist in De Morgen, dat “de huidige politieke klasse in de strijd tegen de economische crisis niets beters kan bedenken dan de kille Thatcher-logica van de jaren 80. Niet eens in de nuances van sociaal misprijzen en hardvochtigheid”. De tijdsgeest en het opzet van de hetze tegen de bonden zijn inderdaad perfect te vergelijken. De werkgeversorganisaties knopen ook opnieuw aan bij de antistakingsnota die het VBO in de jaren 80 uitbracht. De ‘rode draad’ daarvan was toen, net als in de huidige aanvallen: bestraffing van “ongeoorloofde” stakingen (zoals ‘politieke’ stakingen), bestraffing van piketten voor ‘derde bedrijven’, strafrechtelijke bescherming van het recht op arbeid, minimale dienstverlening in openbare diensten…

De vele honderden piketten waren een krachtig antwoord. De vakbondsleiding onderstreepte terecht dat een algemene staking in heel de geschiedenis van de arbeidersbeweging is gemaakt in de grote bedrijven. De campagne is er niet in geslaagd om de vakbonden weg te blazen. Het debat is zeker niet van de baan. Er komt een nieuwe reeks antisociale maatregelen aan. De polarisatie is op gang, de vakbond is verwittigd.

1. Moody, K. (2007). US Labor in trouble and transition: the failure of reform from above, the promise of revival from below. New York: Verso.
2. Milne, S. (1994). The Enemy within: the secret war against the miners. London: Verso.
3. Thatcher, M. (1993). The Downing Street Years. HarperCollins.