Peter Mertens: "Je hebt een gezonde portie waanzin nodig"

Toespraak van Peter Mertens, algemeen secretaris PVDA, 17 januari 2026, nieuwjaarsreceptie PVDA Antwerpen.

"Beste kameraden, vrienden,

Soms lijkt het alsof je een gezonde dosis waanzin nodig hebt om deze wereld aan te kunnen zoals hij is. Dat is een uitspraak van iemand bekend… maar ik weet eigenlijk niet meer goed van wie.

Een gezonde dosis waanzin.

Anders kan je dat toch allemaal niet aan. Van Iran tot Venezuela, van Groenland tot Oekraïne, van Minnesota tot hier in Antwerpen. De ene zottiteit is nog niet voorbij en daar is de volgende alweer.

Kijk naar Trump. Die bombardeert zeven landen. Die ontvoert een zittend president van een soeverein land en sleurt hem als een trofee over de oceaan. Die wil 1,5 biljoen dollar aan defensie besteden — 1.500 miljard dollar — het grootste bedrag in de mensengeschiedenis. Die hernoemt zijn ministerie van defensie tot ministerie van oorlog: Department of War. En die vindt vervolgens dat hij de Nobelprijs voor de vrede moet krijgen.

Als je die toespraken van de minister van oorlog, Pete Hegseth, wil lezen, dan moet je dus naar war-dot-gov surfen en dan krijg je het ‘US Department of War’. Ze vallen binnen in Venezuela, ze bedreigen Colombia, Mexico, Cuba, Canada en Groenland. En hoe meer Trump blaft, hoe meer Europa een soort echokamer speelt: allemaal kleine Trumpjes achter een boksbal in Lubbeek. Ze willen ook meer leger, ze willen ook meer wapens, ze willen ook meer grenspolitie.

Wat er over al die bullebakken veel te weinig wordt gezegd, en over die hele kanonneerdiplomatie ook: het straalt niet alleen arrogantie uit, het straalt ook zwakte uit.

Ik weet het, dat klinkt contra-intuïtief. Maar Trump krijgt er ook van langs. Hij voelt zijn gewicht afnemen in Latijns-Amerika en de Caraïben. China is opgeklommen tot de belangrijkste handelspartner van bijna heel Latijns- en Centraal-Amerika — Mexico buiten beschouwing. En hij voelt zijn greep op de wereldhandel verminderen, die ook steeds vaker buiten de dollar om gebeurt. En om die greep terug te krijgen, gaat hij compleet in de aanval.

Maar ook binnenlands verliest hij terrein. Kijk naar wat er deze week opnieuw gebeurd is — in Minnesota, in Minneapolis — waar ICE-troepen Renee Good hebben doodgeschoten, 37 jaar, mama van drie kinderen, schrijfster en burgerrechtenactiviste. Iedereen heeft die beelden gezien. Een mens weg. Een familie kapot.

Renee Good was “een radicaal-linkse activiste”, zei Trump, en dan mag je mensen blijkbaar executeren. De dader krijgt nu “absolute immuniteit” van Trump. Dat is gewoon een licence to kill voor de troepen van ICE, die gezinnen uit elkaar scheuren en zelfs mensen oppakken terwijl ze hun kinderen naar school doen.

Dit weekend staan meer dan duizend acties in heel de VS op het programma, onder de noemer “ICE Out for Good”. Men verwacht honderdduizenden mensen op straat, veel mensen van de vakbond, en heel veel jongeren. En uit recente polls blijkt dat de steun voor Trump onder jonge kiezers letterlijk instort: minus 42 procent op één jaar tijd. Trump valt van een klif, en GenZ keert massaal de rug toe naar “the mean orange man”.

Nu dreigt Trump om het leger in te zetten in Minnesota. En het lijkt soms wel dat hij een burgeroorlog wil. Tegen de generaals heeft hij gezegd dat hij zijn troepen wil inzetten tegen de “binnenlandse vijand”. En die “binnenlandse vijand”, dat is volgens hen: “leftism”. Dat wordt letterlijk gezegd in Washington. De generaals die zich daartegen verzet hebben — omdat dat compleet ongrondwettelijk is, zelfs in de VS — die zijn ondertussen gezuiverd.

We gaan naar bijzondere tijden.

En af en toe komt er dan vanuit Europa zo’n moreel verheven vingertje: “kijk hoe zot die Amerikanen zijn.” Het is vooral Vooruit dat dat doet: Trump gebruiken als ideale morele bliksemafleider. “Kijk hoe extreem het daar is.” Dat is te gemakkelijk, zoals Pascal Debruyne terecht zegt.

Want gezinnen uit elkaar rukken? Dat doen ze hier ook. Gezinshereniging was al heel streng, en wordt nu bijna onmogelijk gemaakt voor niet-begeleide minderjarige vluchtelingen met subsidiaire bescherming. Gewoon Arizona-beleid.

Arrestaties van vluchtelingen? Gebeurt hier ook. Onlangs is een Palestijnse man opgepakt met psychische problemen. Je kan die mensen niet terugsturen, want er is daar genocide. Zijn moeder werd vermoord in Gaza terwijl hij hier gevangen zat. Er was geen enkele psychologische hulp. Uiteindelijk heeft die man zelfdoding gepleegd. Dat is België.

Mensen zonder bescherming dumpen bij autoritaire regimes? Wil België ook doen. De regering pleit ervoor mensen terug te sturen naar het Taliban-regime in Afghanistan, ook onder dwang als dat moet.

Speciale ICE-milities? Bestaan ook in Europa. Hier worden ze Frontex genoemd, die bezig zijn met illegale pushbacks: boten terugduwen naar open zee. De Middellandse Zee is verworden tot de dodelijkste grens ter wereld, een massagraf. Sinds 2014 zijn er meer dan 31.000 mensen verdronken of vermist geraakt tijdens hun overtocht naar Europa. Minimumschattingen. Zeg mij dan eens: wat is eigenlijk het verschil met die troepen van ICE in de VS?

Je kunt van je bed gelicht worden. Je kunt gearresteerd worden. Je kunt huisbezoeken krijgen. En dan komt daar nog een hele maatschappijvisie bovenop, die extra hard stampt tegen langdurig zieken. Die ook nog eens de werklozen viseert. “Luie werklozen.” “Profiteurs.” “Van de dop gesmeten vanaf 1 januari.”

Inderdaad: op 1 januari is in ons land het grootste sociale experiment in jaren begonnen. Zo noemen ze het letterlijk: een “sociaal experiment”. 200.000 werknemers zonder werk uitsluiten van hun recht op een werkloosheidsuitkering.

Een “sociaal experiment”, omdat de regering eigenlijk van toeten noch blazen weet over welk effect deze hervorming precies zal hebben. Als wij vragen stellen over de impact, staan ze met de mond vol tanden. Vorige donderdag opnieuw, toen onze kameraad Nadia Moscufo een vraag stelde aan MR-minister van Werk Clarinval: ze weten het gewoon niet. Ze hebben geen idee hoeveel mensen een job zullen vinden. Ze hebben geen idee hoeveel mensen zullen moeten aankloppen bij het OCMW. Ze hebben geen idee hoeveel mensen volledig uit de boot zullen vallen.

In Antwerpen zou het gaan om tienduizend mensen die van de werkloosheid worden geschopt. Heb je dat interview gelezen met schepen Van Baren in Knack? Die maakt zich niet te veel zorgen. Die zegt: de meeste mensen hebben toch geen recht op leefloon. Die zegt dat ze nog extra gaat controleren, dat ze huisbezoeken gaat doen, en dat het niet te rommelig mag zijn bij je thuis. Echt waar. En tegelijk bespaart ze fors op armoede-organisaties. “Dat had al veel vroeger moeten gebeuren,” zegt Van Baren.

Dat is de maatschappijvisie van de N-VA. Dat is hun mensbeeld. Ze vinden het gemakkelijk om naar beneden te schoppen.

Het is gemakkelijker om naar beneden te schoppen: naar de 55-plusser die ontslagen wordt en geen nieuwe job vindt. Naar de jongere zonder diploma hoger onderwijs die voor elke vacature moet concurreren met drie, vier, vijf anderen.

Dat is gemakkelijker dan iets te doen aan het feit dat vandaag jobs uit ons land verdwijnen — want daarvoor heb je visie nodig, en een industrieel plan.

Dat is gemakkelijker dan iets te doen aan het nijpend tekort aan betaalbare kinderopvang, waardoor vooral vrouwen thuis moeten blijven.

Dat is gemakkelijker dan iets te doen aan discriminatie van 55-plussers, of aan de discriminatie waar werkers met een migratieachtergrond op botsen.

Dat is gemakkelijker dan investeren in opleiding, begeleiding en degelijke jobs.

Het is gemakkelijker om al die mensen weg te zetten als profiteurs. En je moet het maar durven: ministers die meer dan 10.000 euro netto per maand verdienen, die mensen die moeten rondkomen met nauwelijks 1.500 euro per maand wegzetten als profiteurs.

De hardheid waarmee mensen die het moeilijk hebben worden aangepakt, gesanctioneerd, gecontroleerd, met de vinger gewezen — dat staat in schril contrast met de manier waarop een andere klasse wordt behandeld: de superrijken, de over-vermogenden, de multinationals en de holdings.

Die klasse krijgt cadeaus. Die klasse krijgt nauwelijks voorwaarden opgelegd. Die klasse wordt nauwelijks gecontroleerd, nauwelijks gesanctioneerd.

Je moet dus een klein beetje waanzinnig zijn, om de realiteit aan te kunnen.

En gelukkig zijn er heel wat mensen die niet alles zomaar slikken, die hun mond opendoen, die hun rug rechten. Dat is precies waar ze het meeste schrik van hebben: van weerbaarheid. Van systeemkritiek.

Er is pas een paper verschenen van een werkgroep van de American Psychological Association die de mechanismen onderzocht van het autoritarisme van Trump. Autoritaire leiders voeden zich met onzekerheid. Ze wakkeren angst aan, om zich vervolgens op te werpen als de enige garant voor orde en rust. Het uiteindelijke doel is het meest perfide: het organiseren van machteloosheid.

Ze proberen het geloof in collectieve kracht te breken, door intimidatie, door repressie. Als mensen geloven dat hun acties zinloos zijn en dat de tegenstander onoverwinnelijk is, geven ze op. Dat is een bewuste manipulatie, een bewust verdraaien van de perceptie. En de bedoeling is duidelijk: mensen doen geloven dat er geen alternatief is. Dat er niks aan te doen valt. Dat “zij” te machtig zijn. Dat het toch allemaal vastligt.

Ik ga het nog eens herhalen: al die strategieën moet je ook lezen als een teken van zwakte.

Om gezond te blijven, beste kameraden — want daar gaat het tenslotte over in 2026 — moet je twee dingen combineren.

Eén: in beweging blijven.

Twee: deel uitmaken van bewegingen.

In beweging blijven, want als je stilvalt, als je vastzit in stilte, dan ga je ten onder. Je kan heel deze shit niet aan door op je stoel te blijven zitten. Dat gaat niet. Je moet in beweging blijven. Je moet gezond blijven. En je moet mensen rondom jou helpen die het moeilijker hebben om in beweging te blijven, moeilijker hebben om gezond te blijven.

Zorg voor elkaar.

Stilstand is geen optie. In beweging blijven is de eerste, noodzakelijke daad van verzet tegen een economisch systeem dat gebaseerd is op uitbuiting en plundering.

En het tweede — deel uitmaken van een beweging — is even cruciaal. Alleen kan je dit niet aan. Als je het gevoel hebt: “dit is onlogisch, ik sta op, ik zet de radio aan en ik krijg een blast in my face” — dat is super logisch. Op je eentje kan je dat niet dragen. Je bent niet gemaakt om dat alleen te dragen.

Je moet dit doen in een collectief. Met samenhang. Met samenzang. Met samenspanning. Om hier een antwoord op te geven.

Dus: in beweging blijven. En zelf deel uitmaken van bewegingen.

Deel uitmaken van een beweging die strijdt voor iets dat de moeite waard is: het socialisme. Wij vechten niet voor een komma. Wij vechten niet voor een kruimel. Wij vechten voor de hele bakkerij.

Alleen het socialisme kan vrede brengen in plaats van oorlog en militarisering.

Alleen het socialisme garandeert vooruitgang voor de klasse die de welvaart daadwerkelijk produceert: de werkende klasse.

Alleen zo kunnen we de planeet beschermen tegen de roofbouw en de uitputting door een kleine financiële elite.

En alleen het socialisme vervangt de dictatuur van het geld door echte democratie en ontvoogding.

Dat is wat wij voor 2026 wensen: hoop, niet als een verlangen, maar als een antwoord. Als actie. Als collectieve kracht.

Ik toast op jullie, de krachten van verzet.

Dank u."