Peter Mertens: “Onder het puin ligt de hoop”

Een boek schrijven over de actualiteit terwijl die actualiteit in een razendsnel tempo voortjakkert en verandert, het is een hele uitdaging. “Ik heb tijdens het schrijven heel veel moeten weggooien”, lacht Peter Mertens. “Omdat er zo ontzettend veel gebeurt. De ontvoering van Maduro in Venezuela, de bedreiging van Groenland, het debat over hoe Europa onafhankelijker kan worden van de VS, de verstikking van Cuba, de voortgaande genocide in Gaza, en dan de uitzichtloze oorlog tegen Iran. Dat allemaal op drie maanden tijd. Waanzin.”

Maar het schrijven stoppen, was geen optie. Omdat een boek over die hectische wereld van vandaag nodig is. “Veel mensen vragen zich af in wat voor een gekkenhuis we beland zijn. We hebben amper met onze ogen geknipperd en niets is nog normaal. Waar gaat het naartoe met Europa en de VS? De wereld kantelt, en dat kan in twee richtingen: meer oorlog en waanzin, of socialisme en democratie.”

In het eerste deel van je boek kijk je naar wat vandaag in Europa gebeurt. Je ziet een toepassing van de shockdoctrine. Wat bedoel je daarmee?

Peter Mertens. De shockdoctrine betekent dat externe schokken zoals oorlog of natuurrampen gebruikt worden om oude plannen door te voeren en de krachtsverhoudingen te wijzigen. Dat zien we vandaag ook in Europa. Er is heel veel chaos, mensen kunnen niet meer volgen. En dan zijn er mensen die heel zelfverzekerd met antwoorden komen, zoals Bart De Wever. Een indexsprong, meer politieke macht naar Europa ten koste van de nationale parlementen, of 800 miljard euro investeren in de Europese militaire industrie, hij stelt dat allemaal voor als de meest logische antwoorden op de huidige crisis. Maar veel van wat nu als logisch en onvermijdelijk wordt gepresenteerd, zijn plannen die al heel lang ergens in een schuif liggen en nu worden bovengehaald. Men gebruikt de huidige onzekerheid als breekijzer om die plannen nu door te voeren.

Zoals?

Peter Mertens. Op Europees niveau wordt een aantal regels in sneltempo afgebroken. Bijvoorbeeld over de ketenverantwoordelijkheid van multinationals. In Antwerpen hebben we gezien hoe bij Borealis de laagste schakel in de keten van onderaannemingen zich schuldig maakte aan mensenhandel: 174 mensen werden als slaven ingezet. De “ketenverantwoordelijkheid” is het simpele, maar rechtvaardige principe dat een moederbedrijf aan de top van de ladder de ogen niet mag sluiten voor wat onderaan de ladder gebeurt en juridisch aansprakelijk gesteld kan worden. Daar wil men nu dus vanaf. Minder regels en bureaucratie klinkt allemaal goed, maar de vraag is: minder regels voor wie en om wat te doen?

Een tweede voorbeeld is de kapitaalunie die men wil creëren. Een soort kapitaalmarkt om de grootste Europese bedrijven aan geld te helpen voor hun meest risicovolle investeringen. En daarvoor wil men de pensioenen en het spaargeld van de mensen aanspreken. En dus moet een aantal regels voor de banken, die we ingevoerd hebben na de bankencrisis van 2008 om de spaarders te beschermen, op de schop, om het spaargeld van de mensen te kunnen inzetten op de beurs.

Uiteindelijk dient dat allemaal om in sneltempo grote Europese monopoliebedrijven te vormen, die dan meedogenloos moeten kunnen concurreren met de VS-bedrijven op de wereldmarkt. Het zijn dus geen neutrale plannen in het belang van ons allemaal.

Plannen in het belang van het grootbedrijf en het kapitaal, waarvoor de werkende klasse de rekening betaalt.

Peter Mertens. Die monopolies vinden Europa met zijn 450 miljoen mensen intussen te klein. De grote financiële en industriële belangengroepen willen uitbreiden naar nieuwe markten en de toegang tot grondstoffen en toeleveringsketens veiligstellen. En dus hebben die monopolies een staat nodig die voor hen handelt om hun belangen te verdedigen in en buiten Europa. Daarom willen ze een Europa dat in staat is om militair op te treden in bijvoorbeeld de Sahel en Congo. Het is om die militaire arm te financieren dat de sociale zekerheid en de publieke diensten in Europa opgeofferd worden.

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz zegt het duidelijk: "De verzorgingsstaat zoals we die nu hebben, is niet meer te financieren." Tegelijk gaat Duitsland 1000 miljard euro investeren in militarisering. In alle Europese landen worden de sociale verworvenheden afgebroken, niet met de kaasschaaf maar met de sloophamer.

Bij ons zegt Theo Francken dat de VS altijd gelijk hebben gehad om te investeren in harde veiligheid en niet in sociale voorzieningen. In Europa zijn we volgens hem veel te soft geweest. Dat is dus zijn wereldbeeld. Het model van de VS, met mensen die geen sociale bescherming hebben, die met verslavingen kampen, waar geen hulp is, waar veteranen die terugkeren van de oorlogen uitgespuwd worden en in tenten moeten overleven, ... dat is het model dat Theo Francken bijna openlijk bezingt. Dat is waar we volgens hem naartoe moeten, om ook hier een industrieel militair complex uit te bouwen. De oorlog naar buiten vertaalt zich ook altijd in een oorlog naar binnen. Want een oorlogseconomie kan maar gebouwd worden door tegelijk de sociale zekerheid af te breken.

Maar dat botst ook op weerstand.

Peter Mertens. Inderdaad, er is veel verzet. Daar wordt vaak geringschattend over gedaan. Het feit dat in ons land al meer dan zestien maanden verzet is tegen de Arizona-regering, is ongezien. Het is niet alleen verzet tegen een regering, maar ook tegen een maatschappijbeeld, tegen een beleid dat alles investeert in de economie van de dood, in plaats van te bouwen aan de economie van het leven. Ook in landen als Italië en Frankrijk is er veel verzet. In de komende jaren zullen we heel veel nieuwe uitbarstingen van verzet zien.

Voortdurend blijft men ons vertellen dat militarisering nodig is om ons te verdedigen. Maar jij schrijft dat het dient om interventies mogelijk te maken in heel de wereld.

Peter Mertens. Er is in Brussel maar één minister die superblij door de gangen van het parlement loopt, en dat is Theo Francken. Hij is de enige die gigantisch veel geld krijgt. Hij heeft nu een winkellijstje voor oorlogstuig gemaakt van 34 miljard euro. Allemaal zogezegd om de Rus tegen te houden. Maar als je het winkellijstje bekijkt, zie je bewapende drones van 400 miljoen per stuk en vierduizend gepantserde amfibievoertuigen die ingezet zullen worden in de Sahel. We kopen fregatten, zogezegd om onze kust veilig te stellen. Die kust is 67 kilometer lang. Voor zo'n fregat op kruissnelheid komt, is het al ver buiten de Belgische wateren. Het is alsof je een vinvis in een zwembad zou zetten. Die fregatten dienen om uit te sturen naar de Rode Zee of de Straat van Hormuz, om daar de olietoevoer veilig te stellen, samen met andere imperialisten.

Onze minister van Defensie duikt plots op in Congo. Wat doet hij daar? Hij geeft zelf het antwoord. Hij zegt dat de toekomst van Europa zal afhangen van de mineralen in Congo. Bijna openlijk zegt hij dus dat we een leger moeten creëren om in Congo en de Sahel “onze” grondstoffen veilig te stellen.

We zijn niet bezig met het uitbouwen van een verdedigingsleger, wel een imperialistische interventiemacht. En we voeden die met onze pensioenen en onze openbare diensten. Dat is waanzin. Het is een monster dat nooit genoeg heeft. Kijk naar de VS. Het leger verslindt er elke dag 270.000 vaten olie. De oorlog in Iran kost 1 miljard dollar per dag. En hoeveel mensenlevens gaan er verloren? Dat altijd groeiende monster van de oorlog blijven voeden, is geen oplossing.

Je wijst ook op de rol van extreemrechts in de huidige evolutie. Wat houdt die in?

Peter Mertens. In het Europees parlement werd in de voorbije vier decennia de overgrote meerderheid van alle wetten goedgekeurd door een samenwerking tussen christendemocraten en sociaaldemocraten. Maar de kaarten liggen vandaag anders. Nu kunnen de christendemocraten kiezen tussen samenwerking met sociaaldemocraten en liberalen of met extreemrechts. En nu zien we bijvoorbeeld dat het Omnibuspakket, een eerste pakket van deregulering, met de steun van extreemrechts is doorgevoerd. 

Er zijn recent ook wetten goedgekeurd voor een versterkte controle op het middenveld. Organisaties als Oxfam en Greenpeace worden scherp in de gaten gehouden. Ook dat gebeurt met de steun van extreemrechts. En uiteraard speelt extreemrechts ook een rol als het gaat over het versterken van de Europese buitengrenzen. Iedereen weet dat de oorlog in Iran voor een nieuwe vluchtelingenstroom zal zorgen. Om dat voor te zijn, wordt opnieuw voor een strengere bewaking van de grenzen gezorgd.

Extreemrechts wordt in Europa heel snel genormaliseerd. Georganiseerde haatzaaiers worden aan het werk gezet om het systeem te helpen redden. De Wildersen en Van Griekens moeten cultuurstrijd zaaien als alternatief voor de klassenstrijd, zodat de oligarchen aan de top op hun twee oren kunnen slapen.

Waarbij de VS ook een handje helpen.

Peter Mertens. In de nationale veiligheidsstrategie van de VS staat duidelijk dat ze extreemrechts in heel Europa steunen. We zagen hoe Elon Musk en vicepresident JD Vance in 2025 naar Duitsland kwamen om het extreemrechtse AfD te steunen bij de verkiezingen.

Bij ons mocht Tom Van Grieken onlangs op audiëntie bij de VS-ambassadeur. Hij is daar met alle egards ontvangen. Daar hoeft geen tekening bij. Vlaams Belang bij ons, AfD in Duitsland en Rassemblement National in Frankrijk worden gesteund door de extreemrechtse lobby uit het Witte Huis. Dat wordt zelfs niet onder stoelen of banken gestoken. Extreemrechts krijgt de wind in de rug van de Europese industriële lobby enerzijds en Washington anderzijds. Extreemrechts wordt in Europa heel snel genormaliseerd. Georganiseerde haatzaaiers worden aan het werk gezet om het systeem te helpen redden. De Wildersen en Van Griekens moeten cultuurstrijd zaaien als alternatief voor de klassenstrijd, zodat de oligarchen aan de top op hun twee oren kunnen slapen.

In het tweede deel van het boek kijk je naar de VS. Daar spreek je over een Shock and Awe-strategie, wat verwijst naar de gelijknamige militaire strategie in de oorlog in Irak in 2003. Hoe krijgt dat vorm?

Peter Mertens. Dat er een hoek is van Trump, zal niemand ontkennen, maar er is meer, er zit een systeem achter de waanzin. En dat kan je lezen in Project 2025, een document van The Heritage Foundation, een heel rechtse denktank. Die heeft het tweede presidentschap van Trump heel goed voorbereid. Ze hebben daar een enorm gedetailleerd draaiboek voor gemaakt. Het gaat over de controle krijgen over het hooggerechtshof, hoe de macht van de staten in de VS te breken, hoe de macht van de federale politie versterken, hoe de ICE-troepen meer macht geven en inzetten tegen democratische staten en steden, hoe een scenario maken voor burgeroorlog door allerlei identitaire tegenstellingen op te drijven, ... Dat staat daar allemaal letterlijk in.

De shock and awe-methode hebben we in de eerste honderd dagen gezien: zoveel maatregelen tegelijk doorduwen dat je iedereen dooreen rammelt en niemand nog weet waarop te reageren.

Wie denkt dat we alleen maar te maken hebben met de grillen van Trump, vergist zich grondig. Er is een bewuste strategie voor een rechtse machtsovername door oorlogsstokers en techbaronnen. Met zijn onvoorspelbaarheid drijft Trump die strategie natuurlijk door tot in het waanzinnige.

Wat is de uiteindelijke inzet van die strategie? Hoe krijgt dat vorm?

Peter Mertens. Achter alles wat er gebeurt, zit de enorme angst voor de opkomst van China. Na vijfhonderd jaar westerse overheersing van de aardbol keert het zwaartepunt van de economie terug naar Azië. Dat zorgt in de VS voor een panische existentiële crisis. Daarom hebben ze een nieuwe veiligheidsstrategie uitgewerkt waarin staat dat ze zich eerst willen concentreren op het heroveren van het hele westelijke halfrond. Dat betekent vooral dat de Chinezen buiten moeten. Dat is het hoofddoel. China is opgeklommen tot belangrijkste handelspartner in heel Latijns-Amerika.

De VS bereiden een oorlog voor tegen China. Om dat te kunnen doen, moeten ze hun handen vrij hebben. Europa moet voor hen de boontjes doppen in de strijd tegen de Russen, en Israël moet de boontjes doppen in het Midden-Oosten.

Dat is allemaal uit angst voor een veranderende wereld. De alleenheerschappij van de VS bestaat niet meer. Ze kunnen niet langer andere landen over de hele wereld de les lezen. Vandaar die agressie. Daar zit de onmacht achter van een imperium dat het begin van zijn verval meemaakt.

En om dat imperium te redden, moet ook Europa verzwakt worden?

Peter Mertens. De nationale veiligheidsstrategie van de VS is een officieel document van 34 bladzijden. Drie bladzijden daarvan gaan over Europa. Ze zijn glashelder. Daarin lees je dat de VS Europa uit elkaar willen spelen, de extreemrechtse krachten aanmoedigen, zoveel mogelijk akkoorden sluiten met aparte lidstaten, ... Dat staat allemaal op papier. VS-ambassadeurs in Europa worden ingezet om de boel op te stoken, zoals Bill White in Brussel. Dat is allemaal deel van de strategie om Europa te verzwakken. Maar als ik dat in het parlement aankaart, zit iedereen te kijken als een koe naar een trein. Onbegrijpelijk.

Maar Trump botst ook op verzet, niet in het minst in de VS zelf.

Peter Mertens. In zijn verkiezingscampagne beloofde Trump dat er niet de hele tijd soldaten naar huis zouden komen in body bags. Geen oorlog meer. Dat was een populaire belofte. Hij zou ook jobs creëren en het leven betaalbaar maken.Trump maakt geen van die beloftes waar, integendeel. Er groeit dan ook een groot verzet. Dat hebben we in Minneapolis gezien, waar 40.000 mensen zich georganiseerd hebben in wijkcomités om zich te verzetten tegen de ICE-troepen en de politiek van interne burgeroorlog.Trump heeft daar een nederlaag geleden. Het is volks verzet van onderuit, dat zich ook uitte op de No Kings Day, die opnieuw acht miljoen mensen op straat bracht tegen de tirannie van Trump en de superrijken. Ook internationaal is er veel tegenkanting.

Voormalig premier Guy Verhofstad (Anders) zei recent in een interview dat het kapitalisme zijn beloftes niet waarmaakt. Waarna hij concludeert dat we een “ander kapitalisme” nodig hebben. Jij noemt het kapitalisme “de olifant in de kamer”.

Peter Mertens. We gaan dat meer zien, die zogenaamde mea culpa's. Er zal een verlangen komen naar een zachter kapitalisme, dat wellicht nooit heeft bestaan. Maar we kunnen niet terug naar het verleden. We zitten nu in een periode waarin de VS vechten voor hun overleven. De kanteling moet voorwaarts zijn, en dat kan in twee richtingen: naar meer monopolies en oorlog, of proberen om op Europees niveau na te denken over een ander soort economie. Maar dat zal dan zonder imperialisme zijn, zonder Europees leger en zonder die monopolievorming.

Kijk je met optimisme naar de toekomst?

Peter Mertens. Ik heb geen pessimistisch boek geschreven. Er zit veel hoop in vervat. Ik ben hoopvol omdat er steeds meer mensen zich organiseren in het verzet. Je ziet ook hoe de motor van het VS-imperialisme sputtert. Ze zijn hun oorlogen niet aan het winnen. We zitten in een stormachtige herfst van het imperialisme.

Een nieuwe wereld kan maar geboren worden uit het begrip van de oude. Mijn boek is vooral een anti-imperialistisch boek, een poging om het gekkenhuis van vandaag te begrijpen. Proberen te begrijpen, is een eerste stap naar optimisme. Mensen hebben kennis nodig om te zien dat wat nu gebeurt geen goddelijke wil is, niet het enige mogelijke scenario voor deze wereld. Men probeert ons voortdurend wijs te maken dat er geen alternatief is. Maar zij zijn zwakker dan we denken, en wij zijn sterker dan we denken. Dat inzicht zorgt voor een diepe hoop.